Gedig (Grade 12 NSC Matric Afrikaans FAL): Revision Notes
Die Hanswors
Agtergrond van die digter
S.J. Pretorius was 'n belangrike Afrikaanse digter wat op 7 Januarie 1917 in Postmasburg gebore is. Hy het 'n ryk akademiese agtergrond gehad wat sy skryfwerk beïnvloed het.
Sarel Jakob Pretorius was nie net 'n digter nie, maar ook 'n veelsydige intellektueel wat 'n blywende bydrae tot die Afrikaanse letterkunde gemaak het. Sy akademiese agtergrond het hom gehelp om diepgaande en betekenisvolle poësie te skryf.
Belangrike lewensfeite
- Opvoeding: In 1954 het hy 'n honneursgraad in Afrikaanse en Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van die Witwatersrand verwerf
- Verdere studies: Later het hy ook 'n doktorsgraad aan die Rijksuniversiteit van Utrecht in Nederland behaal
- Loopbaan: Hy was 'n veelsydige persoon - digter, joernalis, professor en omroeper
- Prestasies: Gedurende sy loopbaan het hy altesaam 15 digbundels gepubliseer
- Dood: Hy is op 31 Maart 1995 in Johannesburg oorlede weens 'n hartaanval
Pretorius het 'n besondere bydrae tot Afrikaanse letterkunde gemaak en in 1993 'n ere-toekenning van die Universiteit van Potchefstroom ontvang vir sy bydraes.
Die gedig
Die gedig bestaan uit 26 reëls wat die verhaal van 'n sirkushanswors vertel. Hier is die volledige teks:
Reëls 1-4: Oor sy afsigtelike boggel, en kromheid, het hul hom gekoggel, en bitterder was hul venyn as sy vergroeide ruggraatpyn.
Reëls 5-8: Tussen die diere in 'n hoek het hy eensaamheid gesoek: "Met klere wat gedurig gaar is, wat doen die vent met sy salaris?"
Reëls 9-12: Hy't maandeliks by die poskantoor 'n brief gepos of een gelees by die dierkratte, oor en oor: "Sou daar tog êrens iemand wees?"
Reëls 13-22: En daardie ewige reuk van drank: nie een sou huil as hy bedank, maar waar hy in die sirkustent aapagtig teen die firmament, hoog teen die takelwerk, kon klouter, die dood uittart, en, klein kabouter, sy duiwelstreke uithaal onder dat almal skater vir die wonder, is hy, hoeseer verag, verlate, nog deur die baas beskou as bate.
Reëls 23-26: Toe het 'n brief gekom eendag... Hy't oor die bed gebuk, verblind, terwyl die boggelvroutjie, sag, sterwend fluister: "Dankie my kind..."
Let op die dramatiese wending in die laaste strofe! Die hele gedig bou op tot hierdie emosionele klimaks waar ons die waarheid oor die hanswors se ware karakter uitvind.
Opsomming van die verhaal
Die gedig vertel die hartseer verhaal van 'n sirkushanswors wat deur sy kollegas geminag word.
Strofe 1: Die spot
Die hanswors het 'n vergroeide ruggraat wat hom 'n boggel gee. Sy kollegas spot met hom daaroor, en hierdie gespot maak hom nog seerder as die fisiese pyn wat hy ly.
Strofe 2: Eensaamheid
Hy verkies om alleen te wees en soek geselskap by die diere omdat hulle hom nie beoordeel nie. Sy kollegas wonder wat hy met sy salaris maak omdat sy klere altyd verslyt lyk.
Strofe 3: Die briewe
Elke maand gaan hy na die poskantoor om briewe te pos of te lees. Sy kollegas kan nie glo dat daar werklik iemand is wat omgee nie en vra hulle af of daar êrens iemand is wat vir hom omgee.
Strofe 4: Sy werk
Alhoewel hy moontlik 'n drankprobleem het, is hy steeds uitstekend in sy werk. Hy klim hoog in die sirkustent en vermaan die gehoor met sy gevaarlike toertjies. Niemand sal hom mis nie, maar die sirkusbaas beskou hom as waardevol omdat hy geld inbring.
Strofe 5: Die waarheid
Uiteindelik kom die antwoord wanneer 'n brief arriveer. Die hanswors huil by die bed van 'n sterwende vrou (sy ma) wat hom bedank. Nou verstaan die leser waarvoor hy sy geld gebruik het - om sy siek ma te versorg.
Die verhaal toon hoe maklik dit is om verkeerde gevolgtrekkings oor mense te maak. Die hanswors se kollegas het gedink hy mors sy geld, maar hy was eintlik 'n liefdevolle seun wat sy ma versorg het.
Belangrike woordeskat
| Woord | Betekenis |
|---|---|
| afsigtelike | Lelik, onaantreklik |
| boggel | 'n Bult op die rug weens ruggraatvergroeiing |
| gekoggel | Gespot, getart |
| venyn | Gif, bitterheid, haat |
| gaar | Stukkend, verslyt |
| vent | Neerhalende woord vir 'n man |
| dierkratte | Groot hokke vir diere |
| aapagtig | Soos 'n aap klim |
| firmament | Die hemel, hoë tentdak |
| takelwerk | Klimtoerusting in die sirkus |
| kabouter | Klein mannetjie, dwerg |
| duiwelstreke | Skelmpies, grappige toertjies |
| skater | Hardop lag |
| verag | Neergesien op, gehaat |
| verlate | Alleen, eensaam |
| bate | Iets waardevols, 'n wins |
Hierdie woorde is belangrik om te verstaan omdat hulle die kontras tussen die hanswors se uiterlike en sy ware karakter beklemtoon.
Digvorm en struktuur
Die gedig het 'n interessante struktuur wat die verhaal ondersteun:
- Totale lengte: 26 reëls
- Aantal strofes: 5 strofes
- Strofe 1, 2, 3 en 5: Kwatryne (4 reëls elk)
- Strofe 4: 10 reëls (beklemtoning)
- Rymskema:
- Paarrym in strofes 1, 2 en 4
- Kruisrym in strofes 3 en 5
Die lang vierde strofe is nie toevallig nie - dit beklemtoon die hanswors se werk en sy waarde vir die sirkus, wat 'n belangrike wending in die verhaal is. Hierdie strofe vorm die hart van die gedig se ironie.
Tema en boodskap
Die gedig behandel belangrike sosiale kwessies wat vandag nog relevant is.
Hooftema
Die gedig handel oor vooroordeel en die uitbuiting van mense met gestremdhede. Dit toon ook die onvoorwaardelike liefde tussen 'n seun en sy ma.
Boodskap
Die digter se boodskap is duidelik: Moenie mense veroordeel nie - daar is altyd 'n rede vir hulle vreemde gedrag. Mense wat anders lyk of optree, verdien ook respek en begrip.
Kritieke boodskap: Die gedig kritiseer die manier waarop die samelewing mense behandel wat anders is, terwyl dit terselfdertyd die krag van familieliefde vier. Dit is 'n kragtige pleidooi vir empatie en begrip.
Stylfigure en beeldspraak
Die digter gebruik verskeie literêre tegnieke om sy boodskap kragtig oor te dra.
Belangrike styltegnieke
Alliterasie:
- "het hul hom" - beklemtoon die herhaling van die spot
Kontras:
- Die bitterheid van sy kollegas teenoor sy eie pyn
- Sy nederige voorkoms teenoor sy dapper optrede in die sirkus
Retoriese vrae:
- "Sou daar tog êrens iemand wees?" - toon die kollegas se ongeloof
Metafore:
- "klein kabouter" - beskryf sy voorkoms op 'n liefdevolle manier
- "aapagtig teen die firmament" - toon hoe hy behendig klim
Ironie:
- Hy word verag maar is 'n "bate" vir die baas
- Sy kollegas dink hy mors sy geld, maar hy versorg sy ma
Voorbeeld van Ironie: Die grootste ironie in die gedig is dat die hanswors deur sy kollegas as waardeloos beskou word, maar hy is eintlik die enigste een wat werklik liefde en opoffering toon. Terwyl hulle hom vir sy voorkoms bespot, bewys hy sy ware waarde deur sy ma lief te hê en te versorg.
Toon en stemming
Die atmosfeer van die gedig verander soos die verhaal ontvou.
Toon
Die spreker se houding is negatief en kritiserend teenoor die hanswors se kollegas. Daar is 'n duidelike gevoel van medlye vir die hanswors se situasie.
Stemming
'n Hartseer en melankoliese stemming heers deur die gedig, ten spyte daarvan dat dit oor 'n vermaaklike sirkusfiguur handel. Die stemming verander na ontroering in die finale strofe wanneer die waarheid oor sy ma openbaar word.
Belangrike punte om te onthou:
- Die hanswors word geminag vir sy fisiese voorkoms, maar hy het 'n edel hart
- Hy gebruik sy salaris om sy siek ma te versorg - nie om dit te mors nie
- Die gedig kritiseer vooroordeel en toon die belangrikheid van familieliefde
- Die lang vierde strofe beklemtoon die ironie: hy word verag maar is waardevol
- Die finale strofe bring die emosionele klimaks wanneer sy ma sterf en hom bedank
- Die boodskap is tydloos: moenie mense veroordeel voordat jy hulle ware verhaal ken nie