Gedig (Grade 11 NSC Matric Afrikaans FAL): Revision Notes

Literêre Kenmerke en Aspekte

Inleiding

Betekenis van woorde

Letterlike/denotatiewe betekenis

Die letterlike betekenis verwys na die direkte, woordeboek-betekenis van woorde. Dit is wat woorde op die oppervlak beteken, sonder enige ekstra lae van betekenis. Byvoorbeeld, as 'n digter skryf oor "die son", bedoel hy die letterlike hemelliggaam wat lig gee.

Definisie: Die direkte betekenis van woorde (woordeboekbetekenis).

Figuurlike/konnotatiewe betekenis

Die figuurlike betekenis gaan veel dieper as die letterlike betekenis. Hier gebruik digters woorde, frases of uitdrukkings op 'n kreatiewe manier om 'n sekere effek of dieper betekenis te skep. Dit sluit in tegnieke soos idiome, vergelykings, en personifikasie.

Definisie: Wanneer woorde, frases of uitdrukkings op 'n figuurlike manier gebruik word om 'n bepaalde trefkrag, effek of konnotatiewe betekenis te skep. Voorbeelde hiervan is idiome, vergelykings en personifikasie.

Basiese literêre aspekte

Enjambement

Enjambement is 'n belangrike tegniek wat digters gebruik om die tempo van 'n gedig te beheer. Wanneer 'n versreël voortvloei in die volgende reël sonder enige leestekens, skep dit 'n gevoel van deurlopende beweging.

Definisie: Een versreël gaan oor in 'n ander sonder die gebruik van leestekens. Dit word hoofsaaklik gebruik om die tempo van die gedig te versnel.

Tema

Die tema is die hart van die gedig - dit is die sentrale idee of hoofgedagte wat die digter wil oordra. Om die tema te identifiseer, moet jy jouself afvra: "Waaroor handel hierdie gedig werklik?"

Definisie: Die tema is die sentrale idee of hoofgedagte van die gedig. Dit beantwoord die vraag: Wat het die digter laat besluit om hierdie gedig te skryf?

Boodskap

Die boodskap is die lewensles of lewenswaarheid wat die leser uit die gedig kan leer. Dit is wat die digter wil hê die leser moet wegdra of onthou nadat hulle die gedig gelees het.

Definisie: Die boodskap is gewoonlik die lewensles of lewenswaarheid wat 'n leser uit die gedig kan aflei.

Beeldspraak

Beeldspraak is een van die kragtigste gereedskap wat digters gebruik. Dit sluit in tegnieke wat gebruik word om figuurlike taal te skep en duidelike beelde in die leser se gedagtes te vorm.

Vergelyking

'n Vergelyking help ons om iets beter te verstaan deur dit te vergelyk met iets anders. Die woorde "soos", "net soos", of "nes" word gewoonlik gebruik om die vergelyking duidelik te maak.

Definisie: Om vas te stel op watter maniere iets dieselfde of verskillend is. Die woorde "soos" of "net soos" of "nes" dui gewoonlik op 'n vergelyking.

Metafoor

'n Metafoor is soortgelyk aan 'n vergelyking, maar sterker. Hier word een saak gelykgestel aan 'n ander saak sonder om die woorde "soos" of "nes" te gebruik. Dit skep 'n direkte verbinding tussen twee dinge.

Definisie: Een saak word gelykgestel aan 'n ander saak sonder die gebruik van die woorde "soos", "net soos" of "nes".

Personifikasie

Personifikasie bring lewelose dinge tot lewe deur menslike eienskappe aan hulle te gee. Dit help om abstrakte idees meer konkreet en verstaanbaar te maak.

Definisie: Wanneer menslike eienskappe toegeken word aan lewelose dinge, diere of plante.

Stylfigure

Stylfigure is spesiale tegnieke wat digters gebruik om groter krag en impak aan hul skryfwerk te gee. Hierdie tegnieke sluit in inversie, simbool, karikatuur, onomatopee, klanknabootsing, ironie, kontras, spot, satire, sarkasme, antiklimaks, klimaks, eufemisme, hiperbool, woordspeling, metonimia en onderbeklemtoning.

Stylfigure vir nadruk en effek

Klimaks

Die klimaks is die mees spanningsvolle of belangrikste oomblik in die gedig. Dit is nie noodwendig aan die einde van die gedig nie, maar dit is die punt waar die spanning op sy hoogste is.

Definisie: Die opwindendste, effektiefste of belangrikste deel van die gedig se "storie". Dit is nie noodwendig aan die einde van die gedig nie.

Antiklimaks

Die antiklimaks is die teenoorgestelde van 'n klimaks. Dit gebeur wanneer iets belangriks of spannends opgebou word, maar dan eindig dit op 'n teleurstellende of komiese manier.

Definisie: Wanneer iets wat belangrik is, omswaai na iets nietigs, gewoonlik met 'n komiese, betekenislose of omslagtige effek.

Hiperbool

'n Hiperbool is 'n doelbewuste oordrywing wat gebruik word om iets groter of belangriker te laat lyk as wat dit werklik is. Dit word gebruik om nadruk te plaas.

Definisie: Doelbewuste oordrywing, om iets groter voor te stel as wat dit werklik is.

Elisie

Elisie word gebruik om die ritme en vloei van 'n gedig te bevorder. Dit gebeur wanneer 'n klank of klanke uit 'n woord weggelaat word.

Definisie: Wanneer 'n klank of klanke uit 'n woord weggelaat is (byvoorbeeld "hy't" in plaas van "hy het"). Dit bevorder rym en ritme of versnel die leestempo van die gedig.

Stylfigure vir kontras en teenstelling

Kontras/Antitese

Kontras plaas twee teenoorgestelde idees of begrippe langs mekaar om die verskille tussen hulle uit te lig. Dit help om die betekenis van beide begrippe te versterk.

Definisie: Twee dinge met teenoorgestelde betekenisse of eienskappe staan teenoor mekaar.

Paradoks

'n Paradoks is 'n stelling wat op die oppervlak teenstrydige betekenis bevat, maar tog 'n dieper waarheid oordra.

Definisie: 'n Stelling wat 'n skynbare teenstrydige betekenis bevat.

Oksimoron

'n Oksimoron bring twee teenoorgestelde begrippe direk bymekaar in 'n enkele frase.

Definisie: Twee teenoorgestelde begrippe hou direk verband met mekaar.

Stylfigure vir verryking en humor

Ironie

Ironie gebeur wanneer jy iets sê maar die teenoorgestelde bedoel, of wanneer die teenoorgestelde van wat jy verwag, gebeur.

Definisie: Woordgebruik waarmee 'n mens die teenoorgestelde sê van wat jy bedoel of verwag.

Sarkasme

Sarkasme is 'n skerp, bytende vorm van spot wat gebruik word om iemand te kritiseer of te bespot.

Definisie: Om op 'n skerp, bytende manier met iemand te spot en seer te maak.

Satire

Satire word gebruik om op 'n spottende manier na verkeerde dinge in die samelewing te verwys. Dit is 'n vorm van sosiale kritiek.

Definisie: Om op spottende manier na die verkeerde dinge in die samelewing te verwys.

Eufemisme

'n Eufemisme word gebruik om iets onaangenaams of sensitiefs op 'n sagter, meer aanvaarbare manier te sê.

Definisie: Die woord of idee word versag om nie mense se gevoelens seer te maak nie (byvoorbeeld om "lank vingers hê" te sê in plaas van om te sê iemand steel).

Litotes

Litotes is 'n stylfiguur waarbij iets verklein word om die betekenis of bedoeling beter te laat uitkom. Dit skep dikwels 'n ironiese of humoristiese effek.

Definisie: 'n Stylfiguur waarby iets verklein word om die betekenis of bedoeling beter te laat uitkom.

Humor

Humor is enige vorm van uitdrukking wat die leser laat lag of glimlag.

Definisie: 'n Lagwekkende, grappige uitdrukking.

Stylfigure vir simboliek en dieper betekenis

Simbool

'n Simbool is 'n voorwerp of beeld wat gebruik word om 'n groter idee of gedagte voor te stel. Byvoorbeeld, 'n kruis kan Christendom simboliseer.

Definisie: 'n Voorwerp of beeld word gebruik om 'n groter idee of gedagte voor te stel wat 'n dieper betekenis het.

Karikatuur

'n Karikatuur is 'n oordrewe uitbeelding van 'n karakter wat die spot dryf met persoonlike karaktertrekke of voorkoms.

Definisie: 'n Oordrewe uitbeelding (geskrewe of visueel) van 'n karakter deur die spot te dryf met persoonlike karaktertrekke of voorkoms. Dit kan spotprent, spotbeeld, of spotfiguur wees.

Metonimia/Oornoeming

Metonimia gebeur wanneer twee sake of begrippe wat in verband staan, in verband met mekaar gebring word. Een ding word gebruik om na iets anders te verwys.

Definisie: Twee sake of begrippe wat met mekaar in verband staan, word in verband met mekaar gebring.

Stylfigure vir klank en ritme

Onomatopee/Klanknabootsing

Onomatopee is die gebruik van woorde wat klanke naboots. Dit help om die leser die klank te laat "hoor" terwyl hulle lees.

Definisie: Die gebruik van woorde om klanke na te boots.

Woordspeling

'n Woordspeling gebruik 'n woord of uitdrukking met meer as een betekenis, sodat al die betekenisse gelyktydig toepas.

Definisie: 'n Woord of uitdrukking met meer as een betekenis word gebruik sodat al die betekenisse gelyktydig inpas.

Verryking van taal

Sinspeling (Verryking)

'n Sinspeling verwys na iets anders sonder om dit direk te noem. Dit verwys dikwels na bekende gebeure, persone of positiewe ervarings.

Definisie: Daar word vaag na iets verwys sonder om dit uitdruklik te noem.

Sinestesie (Verryking)

Sinestesie is wanneer een sintuig gebruik word om 'n ander sintuig waar te neem.

Definisie: Die prikkel wat bedoel is vir een sintuig word deur 'n ander sintuig waargeneem.

Retoriese middels en tegnieke

Retoriese middels is spesiale tegnieke wat digters gebruik om die leser te beïnvloed en 'n sterk impak te maak.

Herhaling/Repetisie

Herhaling gebeur wanneer dieselfde woord of idee oor en oor in dieselfde gedig gebruik word. Dit word gebruik om nadruk te plaas en die belangrikheid van daardie woord of idee uit te lig.

Definisie: Dieselfde woord(e) of idee word oor en oor in dieselfde gedig gebruik.

Pouse/Ruspunt

'n Pouse of ruspunt is 'n leesteken wat gebruik word om 'n pouse in die ritme van 'n gedig aan te dui. Dit gee die leser 'n bietjie tyd om te dink oor wat gelees is.

Definisie: 'n Leesteken word gebruik om 'n pouse in die ritme van 'n gedig aan te dui.

Retoriese vraag

'n Retoriese vraag is 'n vraag wat gevra word waarop geen antwoord verwag word nie. Die spreker beantwoord dikwels self die vraag.

Definisie: 'n Vraag waarop die antwoord of nie verwag word nie of deur die spreker self beantwoord word.

Diksie, toon en stemming

Diksie/Woordkeuse/Taalgebruik

Diksie verwys na die digter se keuse van woorde. Die digter gebruik gepaste, beskrywende en stemmingsvolle woorde, frases en uitdrukkings wat by die tema van die gedig pas. Die woordkeuse kan die houding van die spreker openbaar en kan met die toon in verband gebring word.

Definisie: Digters gebruik gepaste, beskrywende en stemmingsvolle woorde, frases en uitdrukkings in hulle digkuns. Die woordkeuse pas by die tema van die gedig. Diksie kan die houding van die spreker openbaar en kan met die toon in verband gebring word.

Toon

Die toon van 'n gedig word bepaal deur die woordkeuse van die digter. Dit openbaar die digter se houding teenoor die onderwerp waaroor geskryf word. Die toon kan positief of negatief wees.

Definisie: Die toon van 'n gedig word deur die woordkeuse van die digter geopenbaar. Die digter kan deur slim woordgebruik 'n positiewe of negatiewe toon skep.

Stemming

Die stemming is die atmosfeer of emosie wat in die gedig geskep word. Dit is die gevoel wat die leser kry terwyl hulle die gedig lees.

Definisie: Dit is die atmosfeer of emosie in geskrewe tekste. Die stemming kan byvoorbeeld wees: vergesog, melankolies, vreesaanjaend, misterieus, gefrustreerd, romanties, somber, sentimenteel, gelukkig, depressief of opwindend.

Emosionele respons

Die emosionele respons is hoe die leser voel nadat hulle die gedig gelees het. Dit is die leser se persoonlike reaksie op die gedig.

Definisie: Dit is die leser se reaksie op 'n gedig.

Digsoorte

Gedigte word in verskillende soorte ingedeel na aanleiding van hul aard. Hier is die hoofkategorieë:

Epiese gedig

'n Epiese gedig is 'n verhalende gedig wat 'n storie vertel.

Definisie: Dit is 'n verhalende gedig.

Liriese gedig

'n Liriese gedig is vol klankrykheid en ritme. Dit het baie herhaling en word dikwels soos 'n lied gesing.

Definisie: Dit is 'n gedig wat klankryk is, baie ritme en herhaling het en wat dikwels as 'n lied gesing word.

Dramatiese gedig

'n Dramatiese gedig is vol spanning, opwinding en drama. Dit vertel dikwels 'n dramatiese verhaal of uitbeeld 'n spannende situasie.

Definisie: Dit is 'n gedig wat spanning, opwinding en drama uitbeeld.

Digvorme

Digvorme verwys na die spesifieke strukture waarin gedigte geskryf word. Elke digvorm het sy eie reëls en kenmerke.

Sonnet

Die sonnet is 'n baie bekende digvorm wat gewoonlik liries van aard is.

Definisie: Die sonnet is gewoonlik liries.

Daar is twee hooftipes sonnette:

Ballade

'n Ballade is 'n verhalende of epiese gedig wat 'n storie vertel.

Definisie: Dit is 'n verhalende of epiese gedig.

Beeldgedig

'n Beeldgedig fokus op kunswerke en beeldende kunste. Dit beskryf dikwels 'n skildery of ander visuele kunswerk.

Definisie: Dit is 'n gedig wat fokus op kunswerke, byvoorbeeld beeldende kunste.

Elegie

'n Elegie is 'n klaaglied, treursang of treurdig. Dit word dikwels geskryf oor iemand wat oorlede is.

Definisie: Dit is 'n klaaglied/treursang/treurdig.

Haikoe

'n Haikoe is 'n baie kort digvorm wat oorspronklik uit Japan kom. Dit druk gevoelens en emosies uit en bestaan uit drie reëls van 17 lettergrepe.

Definisie: Dit is 'n digvorm afkomstig van Japan. Dit druk gevoelens en emosies uit. Dit is 'n gedig wat uit drie reëls van 17 lettergrepe elk bestaan.

Hekeldig

'n Hekeldig is 'n spotdig wat gebruik word om iets of iemand te bespot of te kritiseer.

Definisie: Dit is 'n spotdig.

Ode

'n Ode is 'n liriese gedig wat lof betuig teenoor iemand of iets. Dit prys dikwens 'n persoon, plek of idee.

Definisie: Dit is 'n liriese gedig wat lof betuig teenoor iemand of iets, byvoorbeeld liefde.

Satire

'n Satire is 'n gedig waar die spot gedryf word met die swakhede van 'n persoon of kritiek gelewer word oor die swak beheer van samelewings.

Definisie: Dit is 'n gedig waar die spot gedryf word met die swakhede van 'n persoon of kritiek gelewer word oor die swak beheer van samelewings.

Gedigstruktuur

Die struktuur van 'n gedig sluit in hoe die gedig saamgestel en georganiseer is.

Volkslied

'n Volkslied is 'n gedig wat die gevoel van trots teenoor bepaalde aspekte van 'n persoon se land van herkoms uitbeeld.

Definisie: 'n Gedig wat die gevoel van trots teenoor bepaalde aspekte van 'n persoon se land van herkoms uitbeeld (vaderlandsliefde).

Vrye vers

'n Vrye vers is 'n gedig wat geen vaste reëls van digkuns volg nie. Dit het geen vasgestelde rympatroon of metrum nie.

Definisie: 'n Gedig wat geen vaste reëls van digkuns volg nie.

Versreël

'n Versreël is 'n enkele reël in 'n gedig of vers.

Definisie: 'n Reël van 'n gedig of vers.

Strofe/Vers

'n Strofe is 'n groep reëls wat 'n eenheid vorm in die gedig. Dit is soortgelyk aan 'n paragraaf in prosa.

Definisie: Groepies reëls wat 'n eenheid vorm in die gedig, byvoorbeeld 'n koeplet.

Titel

Die titel is die opskrif van die gedig. Dit gee dikwels 'n aanduiding van wat die gedig gaan handel oor.

Definisie: Dit is die opskrif van die gedig.

Klankeffekte

Klankeffekte is tegnieke wat digters gebruik om die klank van die gedig te verbeter en 'n bepaalde ritme of melodie te skep.

Alliterasie

Alliterasie is die herhaling van dieselfde medeklinkers of konsonante in beklemtoonde lettergrepe in dieselfde versreël.

Definisie: Dieselfde medeklinkers of konsonante in beklemtoonde lettergrepe word in dieselfde versreël herhaal.

Assonansie

Assonansie is die herhaling van klinkers of vokale in beklemtoonde lettergrepe in twee of meer woorde.

Definisie: Herhaling van klinkers of vokale in beklemtoonde lettergrepe in twee of meer woorde.

Rym

Rym gebeur wanneer dieselfde klank herhaal word aan die einde van versreëls.

Definisie: Dieselfde klank word herhaal.

Eindrym

Eindrym is die ooreenstemming van klank in die laaste lettergreep of woorde in versreëls.

Definisie: Die ooreenstemming van klank in die laaste lettergreep of woorde in versreëls.

Volrympatrone

Volrympatrone verwys na die verskillende maniere waarop reëls kan rym:

• Beginrym: Die beginwoorde van die versreëls rym met mekaar
• Binnerym: 'n Woord binne 'n versreël rym met 'n woord aan die einde van dieselfde versreël
• Eindrym: Woorde aan die einde van versreëls rym

Eindrymverbindings/Rymskemas

Rymskemas is die patrone waarin versreëls rym:

Ritme

Ritme is die tempo waarteen die gedig gelees word. Dit is die musikale vloei van die gedig.

Definisie: Die tempo waarteen die gedig gelees word.

Tempo

Die tempo skep 'n bepaalde atmosfeer in die gedig. Die tempo kan stadig wees, wat 'n gevoel van byvoorbeeld droefheid mag skep. As die tempo vinnig is, kan 'n atmosfeer van vrolikheid of spanning geskep word.

Definisie: Tempo skep 'n bepaalde atmosfeer. Die tempo kan stadig wees, wat 'n gevoel van byvoorbeeld droefheid mag skep. As die tempo vinnig is, kan 'n atmosfeer van vrolikheid of spanning geskep word.

Addisionele tegniese aspekte

Beklemtoning

Beklemtoning is wanneer 'n woord wat belangrik is, op verskillende maniere onder die leser se aandag gebring word.

Definisie: 'n Woord wat belangrik is, kan op verskillende maniere onder die leser se aandag gebring word, byvoorbeeld alleenplasing.

Ellips

'n Ellips is wanneer woorde weggelaat is. Dit word aangedui met drie punte of stippels.

Definisie: Woorde wat weggelaat is, word hier met drie punte/stippels aangewys.

Geïmpliseerde taal

Geïmpliseerde taal is wanneer iets nie direk gesê word nie, maar die leser sy eie afleiding(s) moet maak.

Definisie: Wanneer iets nie direk gesê word nie, maar die leser sy eie afleiding(s) moet maak.

Inkeping

Inkeping gebeur wanneer 'n versreël verder van die kantlyn af staan as ander versreëls in die gedig.

Definisie: 'n Versreël wat verder van die kantlyn af staan as ander versreëls in die gedig.

Intertekstualiteit (Verryking)

Intertekstualiteit is wanneer die gedig direk of indirek na 'n ander skryfstuk verwys.

Definisie: Die gedig verwys direk of indirek na 'n ander skryfstuk.

Inversie/Omgekeerde woordorde

Inversie gebeur wanneer die woordorde in die gedig of versreël doelbewus verander word om te beklemtoon of te rym.

Definisie: Die woordorde in die gedig/versreël is doelbewus verander om te beklemtoon of te rym.

Parentese

Parentese is wanneer addisionele inligting gegee word deur die gebruik van 'n inlassin, meestal tussen twee aandagstrepe.

Definisie: Addisionele inligting word gegee deur die gebruik van 'n inlassin, meestal tussen twee aandagstrepe.

Progressie

Progressie is die ontwikkeling van tyd, gebeure of die verhouding van mense vanaf die begin tot die einde van die gedig.

Definisie: Dit is die ontwikkeling van tyd of gebeure of die verhouding van mense vanaf die begin tot die einde van die gedig.

Refrein

'n Refrein is 'n gereelde en herhalende kombinasie van woorde of klanke wat voorkom om ritme te skep.

Definisie: 'n Gereelde en herhalende kombinasie van woorde/klanke wat voorkom om ritme te skep, byvoorbeeld 'n lied.

Sinsnede

'n Sinsnede is 'n deel van 'n sin wat ook 'n werkwoord bevat.

Definisie: Dit is 'n deel van 'n sin wat ook 'n werkwoord bevat.

Spreker

Die spreker is die persoon wat altyd in die gedig praat. Dit is nie noodwendig die digter self nie.

Definisie: Dit is die persoon wat altyd in die gedig praat.

Tipografie

Tipografie verwys na die uiterlike bou van die gedig, dit wil sê hoe die gedig saamgestel en gedruk is.

Definisie: Die uiterlike bou van die gedig, dit wil sê hoe die gedig saamgestel/gedruk is.

Toutologie/Stapelvorme (Verryking)

Toutologie is die opstapeling van woorde met dieselfde betekenis vir beklemtoning.

Definisie: Dit is die opstapeling van woorde met dieselfde betekenis.

Wending

'n Wending is wanneer die inhoud van die gedig verander, soms skielik. Dit word gewoonlik aangedui deur die gebruik van die woord "maar" of "toe".

Definisie: Die inhoud van die gedig verander (soms skielik), gewoonlik met die gebruik van "maar/toe".

Onthou!